Sterrenkijken bij regen

maart 17th, 2017

Bezoek Red Light Group aan Fort Pannerden

PANNERDEN (van onze verslaggever) – Met de Landelijke Sterrenkijkdagen 2017 op 3 t/m 5 maart bezocht Red Light Group op zaterdagavond 4 maart vier man sterk – maar inclusief Frans Pieters toch weer vijf – het Fort Pannerden. Net als de vorige keer was het bezoek een groot succes, ondanks fanatieke weerkundige tegenwerking.

Om te voorkomen dat regen en bewolking de Landelijke Sterrenkijkdagen zouden doen omslaan in landerige sterrenkijkdagen, had Frans Pieters een geducht plan B(ewolking)  op touw gezet, buiten bereik van de weergoden, in de diepste catacomben van het fort.

Ondanks de plensregen waren toch nog meer dan twintig bezoekers op komen dagen.  Frans Pieters hield het publiek in de ban met een multimediapresentatie “Stralend heelal”: een verkenningstocht langs de sterrenhemel. Paul volgde met een presentatie “Astrofotografie en lichtvervuiling”.

Daarnaast hadden we voor de bezoekers vijf telescopen opgesteld in de expositieruimte van het Fort. Bij gebrek aan een sterrenkundig waarneemobject diende een op 20m opgestelde euromunt als observatiedoel. Het kost wat, maar dan heb je ook wat…

Rest mij nog lof toe te zwaaien naar de medewerkers van het fort, die ons hartelijk onthaalden met o.m.  koffie, koeken en een compleet avondmaal. Me dunkt dat belegeraars in het verleden hier wel eens minder gastvrij zijn ontvangen.

Pieter

Links

Red Light Group verovert Fort Pannerden

oktober 31st, 2016

DOORNENBURG (Van uw verslaggever te velde) – Zaterdagavond bestormde een zeskoppig leger van de voltallige RedLightGroup en oud Bussloo-collega Frans Pieters het Fort Pannerden, bewapend met telescopen, laserpointers en rode hoofdlampen, om daar ondersteuning te geven aan het nobele doel de duisternis te beschermen.

Met dank aan de intredende wintertijd duurde de nacht van zaterdag 29 op zondag 30 oktober een uur langer dan normaal. Voor de twaalfde keer werd in het laatste weekeinde van oktober de Nacht van de Nacht gevierd, een jaarlijkse festiviteit van de Natuur- en Milieufederaties, die de aandacht poogt te vestigen op de almaar oprukkende lichthinder en de waarde van de nachtelijke duisternis. Het publiek wordt in staat gesteld deel te nemen aan allerlei zonderlinge nachtelijke activiteiten, maar uiteraard kon er ook sterren worden gekeken. Zoals elk jaar was ook de RedLightGroup van de partij, samen met Frans Pieters.

Onze activiteit vond plaats op een van de mooiste waarneemlocaties die je in dit land maar kunt bedenken: Fort Pannerden, een eeuwenoude vesting te midden van een natuurgebied op het punt waar de Rijn zich splitst in de Waal en het Panamakanaal*.

De staat van verdediging van het fort, nu in handen van een aantal geiten in de droogstaande slotgracht, heeft ongetwijfeld betere tijden gekend. Tegenwoordig straalt het fort gastvrijheid uit. De geslaagde inname van het fort door ons amateursterrenkundigen werd bovendien gevolgd door een nieuwe bestorming van honderden bezoekers. De vijf RedLightGroupers hadden zich met hun optiek verschanst op het kraaiennest, het hoogste punt van het fort. De toegestroomde bezoekers konden zich hier vergapen aan de sterrenhemel en het fraaie uitzicht rondom, terwijl door een handvol telescopen close-ups van vele astronomische objecten te bewonderen waren.

En wat in de krant mocht: het was helder, op een paar wolkenveldjes na. Mede hierdoor werd het sterrenkijken door de telescopen van de RLG een waar genoegen voor jong en oud. En over de krant gesproken: de Gelderlander was er ook bij, samen met de regionale TV (omroep Lingewaard).
Ondertussen verzorgde Frans Pieters in de catacomben van het fort een multimedialezing, waardoor het publiek zich daarna goed geïnformeerd opwaarts naar telescopen kon begeven.

Dat er voor de Natuurfederaties ook na deze Nacht van de Nacht nog een schone taak is weggelegd, bleek wel tijdens deze avond, toen de zwaarbevochten donkere hemel snel teniet werd gedaan door de lichtbundels van een skybeamer van een naburig dance event in Doornenburg. Het kon de pret niet drukken!

Deze waarneemactie was er een om nooit te vergeten! De hemel was helder, de ontvangst gastvrij, de locatie uniek en het publiek en organisatie tevreden. Dit leent zich wat ons betreft voor een herhaling!

Pieter

* Hier te lande ook wel Pannerdens Kanaal genoemd.

Links

Een Papenslagse nazomernachtsdroom

augustus 29th, 2016

PAPENSLAG – Op vrijdag 26 augustus was er op het afgelegen veldwegje van Papenslag weer eens een ouderwetse waarneemactie op poten gezet, compleet met koffie, sigaren, versnaperingen, dobsons, refractoren en bewolking.

Het was al dagenlang snikheet nazomerweer met strakblauwe luchten en temperaturen over de 30°C. Na een zomer vol grijze en bewolkte nachten werd het dus hoog tijd de optiek in stelling te brengen. Deze vrijdagnacht was bij uitstek geschikt omdat de duisternis inmiddels voldoende astronomisch was en de maan pas na tweeën zijn opwachting zou maken. De complete Red Light Group was aanwezig: Marten, Marcel, Paul I, Paul II en de verslaggever.

Bewolking

Uitgerekend deze nacht verscheen er een oude bekende op het waarneemfeestje: bewolking, in de vorm van cirrus. Gelukkig zaten er ook brede opklaringen tussen, maar de deepskyfoto’s, die immers langdurige belichtingen vergen, konden we meteen uit ons hoofd zetten.

Dus ging men eerst aan de meegebrachte koffie met koeken en werd ondertussen het kijkerpark opgebouwd voor visueel waarnemen. De camera’s konden in de kofferbak blijven.

Proxima B

Wat het waarnemen betreft: de sensationele ontdekking van een aardachtige planeet bij onze buurster Proxima Centauri was natuurlijk ook niet aan de Red Light Group voorbijgegaan. Deze waarneemactie zou een fiasco zijn geweest als we ook niet even de telescoop op de nieuw ontdekte planeet (14h29m43s; −62°40′46″) hadden gericht (zie foto 3).

Fris

Hoewel het overdag warm was geweest, koelde het met een fris windje af tot een graad of vijftien en de meegebrachte truien kwamen goed van pas. Degenen die in korte broek hun opwachting hadden gemaakt hadden nu ruimschoots de gelegenheid die beslissing te betreuren. Tussen de cirrus-sluiers door klaarde het overigens flink op en wees de SQM 20.82 aan.

Ondanks de kleine ongemakken was het toch een geslaagde waarneemactie, temeer daar we weer eens met de hele club bij elkaar waren: jazeker, we zijn er nog!

Pieter

Herschel Prisma Shootout

mei 27th, 2016

Lacerta vs. Intes

[Go to English version]

Ik gebruikte al jarenlang een Herschelprisma van Intes om de zon in wit licht waar te nemen en te fotograferen. Optisch is die prima, maar mechanisch zo zo. Tijd dus voor vernieuwing. Op de ATT in Essen kocht ik het nieuwe 1.25” Lacerta Herschelprisma. Omdat het Lacerta prisma veiliger is en toch voordelig, besloot ik ervoor te gaan. Ik koos voor de 1,25”variant met 1,25” adapters (€ 163).

overzicht

Lacerta-prisma (links), Intes prisma (rechts)

Hoewel het aloude Intes-prisma optisch goed is, heeft het ook zo zijn nadelen. Zoals bekend wordt in een Herschelprisma 5% van het zonlicht gebruikt. De overige 95% van het gefocuste zonlicht verlaat het prisma via een spiegeltje aan de onderkant. Men moet dus goed uitkijken hoe men dit prisma uitricht, om verblinding van eventuele omstanders te voorkomen. Bij het recht naar beneden richten kun je met het gefocuste zonlicht je schoenen in brand steken!

Voor de overblijvende 5% dienen allerlei filters te worden toegepast om dit licht verder te dempen, bijvoorbeeld een ND3 grijsfilter voor fotografie of ND4 voor visueel waarnemen, plus een toegevoegd Baader Solar Continuüm filter of variabel polarisatiefilter. Voor toepassing van het Intes-Herschelprisma moet je dus heel goed weten wat je doet!

Het nieuwe Lacerta-prisma is veel beter beveiligd. Er komt geen gevaarlijk afvallend zonlicht uit. De achterkant bevat een plaatje met koelribben dat het gefocuste zonlicht opvangt. Bovendien is het prisma standaard voorzien van een ingebouwd ND3 grijsfilter.

Daarnaast bevat de Lacerta een ander soort prisma, namelijk een Brewster-variant met een inkijkhoek van 67° in plaats van de gebruikelijke 90°. Het voordeel daarvan is dat het licht dat erdoor komt volledig gepolariseerd is. Hierdoor is een enkel polarisatiefilter aan het oculair geschroefd alles wat men verder nodig heeft om waar te nemen. De juiste lichtsterkte kan dan traploos worden ingesteld door simpelweg aan het oculair te draaien.

De praktijk

Ik heb beide prisma’s getest, zowel visueel als fotografisch op 26 mei 2016.

Visueel

De gebruikte telescoop was een Televue 76 lenzenkijker, met een 7mm Tele Vue Nagler oculair (69x). Ik heb gebruikgemaakt van grijsfilters (bij de Intes), polarisatiefilters en het Baader Solar Continuüm groenfilter.

Intes

Over het Intes-prisma hoeven we niet veel woorden vuil te maken. Het voldoet prima, mits je voorzorgsmaatregelen tegen afvallend zonlicht in acht neemt en de juiste filters op de juiste plaats schroeft. Visueel is er met het Baader Solar Continuümfilter veel contrast, is de granulatie goed te onderscheiden, evenals details in zonnevlekken, zoals structuren in de penumbra.

Lacerta

Over het visueel waarnemen ook hier niets dan goeds. Het contrast is prima. Zowel met het Baader Solar Continuümfilter als met het polarisatiefilter zijn talloze details zichtbaar: granulatie, fakkelgebieden en details in zonnevlekken. Kwaliteitsverschil met het Intes prisma was niet waarneembaar. De veranderde inkijkhoek geeft geen problemen. Het instellen van de helderheid d.m.v. het draaien van het oculair met het polarisatiefilter werkt wel erg comfortabel. Het prisma wordt niet voelbaar warm, ook niet het plaatje waar het gebundelde afvallende zonlicht op valt. Qua comfort en veiligheid is de Lacerta dus een grote verbetering t.o.v. de oude Intes.

Fotografie

Voor fotografie heb ik gebruikt de al genoemde Televue 76 lenzenkijker en een Coronado Cemax 2x barlow. Als filters gebruikte ik:

  • een Mega-9 706nm narrow bandpass filter (TiO-lijn, nabij infrarood);
  • en het al genoemde Baader Solar continuüm filter (540 nm, groen licht).

De gebruikte camera was een DMK 41AU02.AS ccd-camera.

Intes

De Intes heeft zijn kwaliteit al bewezen. Ik heb er vele zonnefoto’s mee gemaakt waarbij over het gehele zonsoppervlak granulatie zichtbaar is. Ook fakkelgebieden worden goed weergegeven. Vooral het 706 nm TiO lijnfilter geeft prachtige resultaten omdat de fotosfeer in de TiO (Titaniumoxide)-lijn contrastrijk is en het nabije infrarood minder gevoelig is voor slechte seeing.

Lacerta

De Lacerta heeft een lange lichtweg. Aanvankelijk kwam de camera niet in focus. Dit kon ik oplossen door een zeer korte adapter aan mijn camera te schroeven, die ik gelukkig nog in de rommeldoos had liggen.

Maar toen openbaarden zich ergere problemen. Bij gebruik van het Baader Solar Continuümfilter worden spookbeelden zichtbaar: het contrast is verlaagd en bij zonnevlekken en aan de zonsrand is een dubbelbeeld te zien.

Bij het inzetten van het 706 nm TiO lijnfilter is weliswaar het beeld ragscherp en contrastrijk, maar is er een extreme vignettering te zien waarbij de beeldrand bijna tot zwart wegvalt.

Tweede poging

Aanvankelijk dacht ik dat dat de hoge polarisatiegraad van het door Lacerta gebruikte Brewsterprisma een rol speelde. Gewone polarisatiefilters en ND-grijsfilters gaven geen problemen, maar zodra ik interferentiefilters inzette met een spiegelende coating, zoals het Baader Solar Continuümfilter of het 706 nm lijnfilter traden er vreemde afwijkingen op.

Een paar dagen later bij een tweede test merkte ik randonscherpte op. Ik besloot te kijken of het kantelen van het prisma met behulp van de stelschroeven aan de zijkant iets kon verbeteren. Dat bleek het geval! Na enige afstelpogingen was het gehele beeldveld scherp. Nu gaven ook de fotografische resultaten, zowel met het Baader continuümfilter als met het 706 nm lijnfilter goede resultaten, de spookbeelden en de vignettering waren op slag verdwenen.

Collimatieschroeven

Collimatieschroeven

In tegenstelling tot het oude Intes-prisma, dat niet instelbaar is en altijd juist uitgericht, blijkt het bij het Lacerta-prisma dus essentieel om vooraf het prisma af te stellen met de stelbouten aan de zijkant. Geen probleem – als je het eenmaal weet.

intes_tio_260516_1009

Intes prisma, primair brandpunt, TiO lijnfilter

lacerta_tio_260516_093730

Lacerta-prisma, primair brandpunt, TiO lijnfilter

intes_tio-barlow_260516

Intes prisma, 2x barlow, TiO lijnfilter

lacerta_tio_barlow_260516

Lacerta prisma, 2x barlow, TiO lijnfilter

intes_solco_barlow_260516

Intes prisma, 2x barlow, Baader continuum filter

lacerta_solco_barlow_260516_0944

Lacerta prisma, 2x barlow, Baader continuum filter

Lacerta prisma, 2x barlow, Baader Solar continuum filter, na collimatie

Lacerta prisma, 2x barlow, Baader Solar continuum filter, na collimatie

Lacerta prisma, 2x barlow, TiO lijnfilter, na collimatie

Lacerta prisma, 2x barlow, TiO lijnfilter, na collimatie

Conclusie

Wie de zon in wit licht wil fotograferen met geavanceerde filters of de zon enkel wil waarnemen, wie de zon aan derden wil showen of bredere publieksdoeleinden voor ogen heeft, heeft aan dit nieuwe Lacerta-prisma een uitstekend en veilig prisma met – mits in combinatie met een goede telescoop – goed contrast en een weelde aan details. Houd wel in de gaten dat het Lacerta-prisma vooraf beslist moet worden uitgelijnd met de stelschroeven aan de zijkant, anders ontstaan er dubbelbeelden, vignettering of randonscherpte. Voor publieksdoeleinden is het Intes-prisma, dat optisch overigens even goed voldoet, vanwege onvoldoende veiligheid voor omstanders af te raden.

En nooit meer verbrande schoenen!

 

Pieter Welters